Biên dịch và phiên dịch khác nhau thế nào? Sinh viên ngôn ngữ nên theo hướng nào

Biên dịch và phiên dịch khác nhau thế nào? Đặt một ngày làm việc của biên dịch viên cạnh một ngày của phiên dịch viên, kèm kỹ năng cần có và bảng tự đánh giá giúp sinh viên ngôn ngữ chọn hướng đi.

Em thân mến, nếu em đang học năm hai hay năm ba ngành ngôn ngữ và thấy mình loay hoay giữa hai con đường, thì câu hỏi biên dịch và phiên dịch khác nhau thế nào chắc đã xuất hiện trong đầu em không ít lần. Bạn bè nói phiên dịch "oai" hơn, thầy cô bảo biên dịch "bền" hơn, còn người nhà thì gọi chung là "đi dịch". Bài này không chấm điểm nghề nào hơn nghề nào. Anh chị chỉ muốn đặt hai nghề cạnh nhau, theo đúng nhịp một ngày làm việc, để em tự nhìn ra mình hợp với nhịp nào hơn.

Biên dịch và phiên dịch khác nhau thế nào - so sánh cho sinh viên ngôn ngữ

Biên dịch và phiên dịch khác nhau ở đâu? Nói gọn trong ba dòng

Trước khi kể chuyện, mình chốt khái niệm cho rõ, vì rất nhiều bạn dùng lẫn hai từ này:

  • Biên dịch làm việc với chữ viết: hợp đồng, giấy khai sinh, bằng tốt nghiệp, tài liệu kỹ thuật, website. Người dịch có thời gian tra cứu, sửa, đọc lại.
  • Phiên dịch làm việc với lời nói: cuộc họp, hội thảo, buổi đàm phán, chuyến khảo sát nhà máy. Câu nói vừa dứt là phải chuyển ngữ, gần như không có cơ hội sửa.
  • Vì vậy khác biệt lớn nhất không nằm ở trình độ ngoại ngữ mà ở nhịp thời gian: biên dịch được "nghĩ lâu", phiên dịch phải "nghĩ nhanh".

Từ ba dòng đó kéo theo mọi khác biệt khác: cách chuẩn bị, áp lực, kỹ năng, thậm chí cả tính cách phù hợp. Cách dễ thấy nhất là xem hai người làm hai nghề này trải qua cùng một ngày ra sao.

Một ngày của biên dịch viên đặt cạnh một ngày của phiên dịch viên

Hai nhân vật dưới đây là nhân vật minh họa, ghép từ những công việc rất thường gặp trong nghề: Lan làm biên dịch Anh – Việt, chủ yếu dịch giấy tờ và tài liệu doanh nghiệp; Minh làm phiên dịch Anh – Việt cho các buổi họp và hội thảo. Em đọc theo hàng ngang để so sánh từng khung giờ.

Khung giờLan – biên dịch viênMinh – phiên dịch viên
7:30Mở máy, đọc lại bản dịch hôm qua với "con mắt tươi", sửa vài câu còn cứng.Đã có mặt ở khách sạn nơi diễn ra hội thảo, kiểm tra tai nghe, hỏi ban tổ chức chương trình có thay đổi không.
9:00Nhận một bộ hồ sơ du học: bằng tốt nghiệp, bảng điểm, giấy khai sinh. Lập bảng thuật ngữ trước khi dịch.Diễn giả bắt đầu nói. Minh nghe, ghi chép ký hiệu, chuyển ngữ từng đoạn. Không có nút "tạm dừng".
11:30Gặp một tên môn học lạ, mất 20 phút tra chương trình đào tạo của trường để dịch cho đúng.Phần hỏi đáp: một khách mời hỏi câu dài, nhiều số liệu. Minh phải giữ đủ con số trong trí nhớ ngắn hạn.
14:00Dịch tiếp, đối chiếu từng con dấu, từng dòng chữ ký với bản gốc.Đi cùng đoàn khách tham quan xưởng, dịch đuổi giữa tiếng máy móc ồn ào.
17:00Tự soát lỗi lần cuối, kiểm tra chính tả tên riêng, ngày tháng, rồi bàn giao.Kết thúc chương trình, cổ họng khô, đầu óc mệt nhưng công việc của ngày hôm đó đã xong hẳn.
Buổi tốiThường ít phải nghĩ về việc nếu đã bàn giao xong; có hôm phải làm thêm khi khách cần gấp.Đọc tài liệu cho buổi họp ngày mai, học trước danh sách thuật ngữ chuyên ngành.

Nhìn bảng, em sẽ thấy: một ngày của Lan là chuỗi quyết định nhỏ được cân nhắc kỹ; một ngày của Minh là chuỗi phản xạ được chuẩn bị từ hôm trước. Cả hai đều mệt, chỉ là mệt theo kiểu khác nhau. Lan mệt mắt, mỏi lưng, đôi khi sốt ruột vì một chữ khó. Minh mệt vì căng thẳng liên tục, phải giữ phong thái bình tĩnh trước đông người.

Kỹ năng cần có của phiên dịch viên và của biên dịch viên

Ngoại ngữ tốt là điều kiện chung, nhưng mỗi nghề "ăn" vào một nhóm kỹ năng riêng. Anh chị liệt kê để em tự soi:

Nghề biên dịch cần:

  • Viết tiếng Việt tốt. Nhiều bạn giỏi tiếng Anh nhưng câu tiếng Việt lủng củng, và người đọc bản dịch chỉ nhìn thấy tiếng Việt.
  • Kiên nhẫn tra cứu: thuật ngữ, cách trình bày, quy định chuyên ngành.
  • Tỉ mỉ với chi tiết: một con số sai, một chữ cái trong tên riêng sai có thể làm hỏng cả bộ hồ sơ.
  • Kỷ luật tự soát lỗi và quản lý thời hạn bàn giao.

Nghề phiên dịch cần:

  • Nghe hiểu nhanh nhiều giọng khác nhau, kể cả giọng địa phương và tốc độ nói nhanh.
  • Trí nhớ ngắn hạn và kỹ thuật ghi chép bằng ký hiệu.
  • Bình tĩnh, dám nói, giọng rõ ràng trước đám đông.
  • Hiểu bối cảnh và văn hóa giao tiếp, vì phiên dịch là truyền đạt ý, không phải đọc lại từng chữ.

Phiên dịch còn chia nhỏ nữa: dịch nối tiếp (dịch đuổi) khi người nói dừng từng đoạn, và dịch song song trong cabin khi người dịch nói gần như cùng lúc với diễn giả. Nếu tò mò hai hình thức này khác nhau ra sao trong thực tế tổ chức sự kiện, em có thể đọc bài phiên dịch cabin hay phiên dịch đuổi.

Bảng tự đánh giá: em hợp với biên dịch hay phiên dịch?

Đọc từng câu, câu nào thấy "đúng là mình" thì đánh dấu vào cột tương ứng. Không có đáp án đúng sai, chỉ có xu hướng.

Câu mô tảNghiêng về biên dịchNghiêng về phiên dịch
Mình thích ngồi một chỗ, tập trung lâu vào một việc.✔
Mình thấy hứng thú khi được gặp người mới, đi đến nơi mới.✔
Mình hay viết lại một câu nhiều lần cho đến khi thấy "đúng".✔
Mình phản ứng nhanh, ít khi bị "đứng hình" khi bị hỏi bất ngờ.✔
Mình dễ phát hiện lỗi chính tả, lỗi số liệu trong văn bản.✔
Mình nói trước lớp khá tự nhiên, giọng rõ.✔
Mình thích tra cứu, tìm hiểu tận gốc một thuật ngữ.✔
Mình chịu được áp lực "chỉ có một lần nói", không sửa lại được.✔

Nếu em nghiêng hẳn về một cột, đó là gợi ý tốt để bắt đầu. Nếu điểm chia đều, cũng đừng lo: nhiều người trong nghề làm cả hai, chỉ là mỗi người có một "sân nhà". Kết quả này cũng không cố định, vì kỹ năng nói và kỹ năng viết đều luyện được.

Ba hiểu lầm hay gặp về hai nghề

"Phiên dịch giỏi hơn biên dịch." Không hẳn. Hai nghề đo bằng hai thước khác nhau. Một phiên dịch viên giỏi chưa chắc viết được bản dịch hợp đồng chặt chẽ, và ngược lại.

"Biên dịch chỉ cần từ điển là đủ." Từ điển cho em nghĩa của từ, không cho em cách một văn bản hành chính được trình bày. Ví dụ, dịch giấy tờ hành chính đòi hỏi biết cách xử lý con dấu, chữ ký, lời chứng; bài thuật ngữ hành chính tiếng Anh là một bảng tra nhỏ để em thấy độ "khó chịu" của loại văn bản này.

"Máy dịch rồi sẽ thay thế hết." Công cụ đang thay đổi nghề, điều đó có thật. Nhưng ở những văn bản có giá trị pháp lý hay những cuộc gặp cần sự tin cậy, vẫn cần một người chịu trách nhiệm. Với bản dịch giấy tờ, người dịch còn ký tên để được chứng thực chữ ký người dịch, nghĩa là chịu trách nhiệm về nội dung mình dịch.

Còn là sinh viên, nên bắt đầu từ đâu?

Dù chọn hướng nào, đây là vài việc em làm được ngay từ học kỳ này:

  • Hướng biên dịch: chọn một loại giấy tờ thật (giấy khai sinh, bảng điểm, hợp đồng mẫu), tự dịch, rồi đặt cạnh bản dịch chuẩn để so. Lập sổ thuật ngữ riêng theo chủ đề.
  • Hướng phiên dịch: luyện nói đuổi theo (shadowing) các bản tin ngắn, tập ghi chép bằng ký hiệu, ghi âm lại giọng mình để nghe lỗi.
  • Chung cho cả hai: đọc báo song ngữ mỗi ngày, rèn tiếng Việt viết, và tìm hiểu cách khách hàng thật sự thuê dịch: họ cần gì, quan tâm điều gì.

Điểm cuối cùng thường bị bỏ qua. Khi đọc một trang báo giá phiên dịch, em sẽ thấy phiên dịch được tính theo buổi, theo ngày, theo hình thức và ngôn ngữ, trong khi biên dịch thường tính theo khối lượng văn bản. Hiểu cách thị trường vận hành sớm giúp em hình dung con đường nghề nghiệp thực tế hơn là chỉ nghe kể.

Lời nhắn cuối

Biên dịch và phiên dịch khác nhau ở nhịp làm việc, ở kỹ năng chính và ở kiểu áp lực, chứ không ở chỗ nghề nào "xịn" hơn. Hãy thử cả hai trong lúc còn ở trường, qua các buổi tình nguyện, câu lạc bộ, bài tập lớn. Sau vài lần, cơ thể em sẽ tự trả lời: em thấy vui khi ngồi gọt một câu văn, hay thấy sống động khi đứng giữa hai người đang cần hiểu nhau.

Còn nếu em hoặc gia đình đang cần dịch giấy tờ cho hồ sơ thật, đội ngũ Dịch thuật Trang Hạ ở số 02, ngõ 83 Trần Duy Hưng, Cầu Giấy có thể hỗ trợ; xem thêm thủ tục dịch thuật công chứng Hà Nội hoặc gọi 0973 085 290 (Ms. Yến), 0977 821 886 (Mr. Trang), email dichthuattrangha@gmail.com.

Bình luận